Beton: kulturno-propagandni komplet

Na adresi www.elektrobeton.net nalazi se beogradski internetski časopis koji se bavi književnom kritikom, odnosno preciznije, dekonstrukcijom nacionalističke ideologije iz proizvoda literature i kulture od 80-ih do danas. S obzirom da uredništvo časopisa smatra kako se srpska književna kritika dosad nije sistematski pozabavila sferom direktnog prožimanja literature i ideologije, kulture i politike, upravo su to postale teme kojima su se odlučili baviti.

Jedan od urednika Betona Saša Ćirić gostovat će u utorak u Booksi na okruglom stolu na temu 'Književnost i ideologija', zajedno s Katarinom Luketić, urednicom iz Zareza i Deanom Dudom, profesorom na Filozofskom fakultetu u Zagrebu. Kao uvod u ovu tribinu sa Sašom Ćirićem smo porazgovarali ukratko o Betonu, suvremenoj srpskoj književnoj sceni i prvoj knjizi iz njihove edicije naslovljenoj Srbija kao sprava.

Možeš li nam ukratko reći kako je nastao Beton, s kojim ciljem i koja je njegova politika?

Prvi broj Betona objavljen je juna 2006. godine u atmosferi implicitne zatvorenosti književnih časopisa i dodataka za kulturu dnevnih novina za svaki ozbiljan kritički glas. Tekst Saše Ilića o knjizi-optužnici Nebojše Vasovića Lažni car Šćepan Kiš, u kojoj se obnavljaju optužbe da je Kiš plagijator i tvrdi da je njegov svetski uspeh deo uticaja jevrejskog lobija, nije mogao da bude objavljen u mnogim našim časopisima, dok su dve moje kritike najpre naručene (iz 'Književnog lista' i 'Beogradskog književnog časopisa') pa odbijene sa obrazloženjem da ne bi bilo dobro ni po autora ni po kritičara da se one objave. Prvi impuls nastanka Betona bio je da se stvori mesto za slobodnu distribuciju kritičkog mišljenja. Druga važna i fundamentalna namera bila je da se preispita odgovornost srpskog književnog i kulturnog nasleđa za uspon ideologije nacional-šovinizma i propagandnu pripremu međuetničkog rata na tlu ex-SFRJ.

Kakve su bile reakcije na prvi i iduće brojeve, odnosno općenito na pojavu Betona na tržištu? Od koga su došle najoštrije kritike i jesu li danas reakcije umjerenije i pozitivnije?

(Šire o motivima nastanka i o reakcijama na Beton u rubrici 'Multivitaminski dodatak' na našem sajtu www.elektrobeton.net.) Ukratko, najpre su to bili glasovi oštre ideološke diskvalifikacije. Nazvani smo političkim i sovjetskim komesarima, Crvenim Kmerima u srpskoj književnosti i kulturi, kineskim banditima, potom serklom drugara sa fakulteta. Neko vreme je prošlo bez javnih reakcija, sa kuloarskim tračevima i prepričavanjima šta je ko negde rekao (off the record), i postepenim uzgrednim pominjanjima Betona i njegove metode (recimo u nekom novinarskom pitanju nekog štampanog medija). Oktobra 2007. nas je sve iznenadila nagrada 'Dušan Bogavac' koju dodeljuje Nezavisno udruženje novinara Srbije "za profesionalnu novinarsku etiku i hrabrost" (drugu polovinu nagrade dobila je redakcija časopisa 'Ekonomist'). Generalno, postojanje Betona se prećutkuje ali se Beton itekako čita.

Koje teme obrađuje Beton, u kojim rubrikama i tko su suradnici?

Rubrike
Mixer: projekat istraživanja odnosa književnosti i kulture, s jedne strane, i ideologije i politike sa druge, u delima i fenomenima od početka 80-ih godina do danas (više o konceptu ove rubrike u predgovoru knjizi Srbija kao sprava, takođe na našem sajtu).
Cement: ničim uslovljena negativna književna, pozorišna i filmska kritika (katkad metod Karaoke obračuna: dva autora, afirmativni i negativni pristup o jednoj knjizi/delu).
Štrafta: nagrade, institucije, izdavačke kuće, regioni, pojedinačni slučajevi progona i diskriminacije.
Armatura: politički komentari sa posebnim osvrtom na neraščišćeno nasleđe ratnih zločina u našoj društvenoj svakodnevici.
Bulevar zvezda: rečnik intelektualaca Miloševićevog doba (šta su radili 80-ih i ranije, kako su se pozicionirali za vreme ratova 90-ih, gde su i šta rade sada, posle promena od 5. oktobra 2000.).
Vreme smrti i radoznalosti: angažovana lirika, parodije i političke satire, oglasi i aforizmi.
Blok broj 5: alternativni strip (saradnja sa beogradskom grupom Kosmoplovci), projekat Karta srpskog spasa (Bulevar zvezda u slici i reči).

Saradnici: Uspostavili smo saradnju sa splitskim Feral tribuneom koja traje već skoro godinu dana, sa ulcinjskim časopisom Plima plus, sa autorima bivšeg časopisa na mađarskom jeziku Uj-simposion. Za nas pišu: Svetlana Slapšak, profesorka univerziteta u Ljubljani, Nenad Veličković, pisac iz Sarajeva, Boško Tomašević, profesor univerziteta u Insbruku, Branislav Jakovljević, predavač na američkom Stanfordu... Objavili smo crteže albanskih umetnika sa Kosova, objavili smo Borisa Budena, Mirka Kovača, autorke feminističkih grupa iz Beograda, marksistu Slobodana Karamanića, veliki broj nezavisnih intelektualaca iz Srbije... Rečju, garnirung mlađih pisaca i kritičara/-ki iz Srbije i autora iz regiona i sveta.
 
Osim Betona, kakva je danas književna kritika u Srbiji? Tko je piše, gdje se ti tekstovi objavljuju i tko ih čita, te ima li kritika utjecaj na prodaju i top-liste?

Upućujem na svoj tekst u Sarajevskim sveskama, u broju koji je posvećen stanju književne kritike, odnosno na svoje izlaganje o okolnostima i institucijama savremene književne scene u Srbiji.

Zaključak je da je kritika bila i ostala slepa za prisustvo ideologije u književnom tekstu, najviše pod uticajem shvatanja da je književni tekst autonomna tvorevina u kojoj je sve podređeno estetskom utisku. Drugi bitan zaključak je da je književna kritika isključivi prostor afirmacije, da kritičar treba da pronalazi i ističe samo ono što je dobro u nekoj knjizi, ili da piše samo o onim knjigama koje mu se dopadnu. U spoju ova dva pristupa, umesto kritičara dobijamo promotera knjige i kukavicu koji odbija da se suoči sa svim značenjskim implikacijama teksta. Nije ni čudo što ono malo preostalih čitalaca i kupaca knjiga nema poverenja u takve kritičare, bez kuraže i znanja, koji su sistemski i konceptualno korumpirani. Beton, posebno metodom Karaoke obračuna, gde dva autora pišu o istoj knjizi, jedan pohvalno, drugi negativno, nastoji da promoviše istinski pluralizam perspektiva i vrednosti. U krajnjem, Beton nastoji da iznova uspostavi književnu scenu, sa jasnim estetičkim punktovima i kulturno-političkim stavovima redakcija časopisa, pisaca, izdavačkih kuća.

Dosta vam zamjeraju upravo koncentraciju 'negativne kritike' u odnosu na onu 'afirmativnu'. Mislite li što mijenjati po tom pitanju?

Da, ta primedba o nedostatku afirmativne kritike stoji od početka, pune dve godine. Pod njenim teretom objavili smo 13. broj Betona, afirmativni specijal gde smo napisali šta je to dobro u srpskoj kulturi, tačnije, šta je to preskočeno ili prećutano u savremenoj srpskoj kulturi. Ipak, generalni je stav, da je korova i nedovršenih građevina previše, odnosno da osnovna zamisao Betona kao negativnog pola/principa dijalektike još uvek ima puni smisao, ili drugim rečima: nema odmora dok traje obnova (srpskog društva i domaće književne scene).

Kojim se autorima i kojim knjigama najviše bavite? Dosta ste okrenuti 'domaćoj proizvodnji', no pratite li književnu produkciju na ex-Yu prostorima i kako biste usporedili stanje u Srbiji sa stanjem u Hrvatskoj?

Reklo bi se da smo mi isključivo okrenuti tzv. domaćoj proizvodnji iz prostog razloga što smo namenjeni domaćem tržištu i što su naši 'dekonstrukcionistički napori' okrenuti domaćoj kulturnoj tradiciji. Ja lično, kao čitalac, književni kritičar i voditelj na Radio Beogradu 2 pratim koliko-toliko književnu scenu u regionu. Uslovno i u najkraćem, izdvajaju se po kvalitetu Jergović i Aleksandar Hemon iz bosanske književnosti, iako je njihova književnost više hrvatska i američka. Hrvatska scena je dinamična i razvijena, pisci lepo žive od novinarskog posla, pišu na aktuelne teme, duhovito, satirično, popularno, pozerski (kako ko). Crnogorska mlada scena je u usponu. Ona se bolje poznaje u Hrvatskoj: Andrej Nikolaidis, Dragan Radulović, Balša Brković, pesnikinja Sanja Martinović... Iako, na žalost, u regionu, posebno u Hrvatskoj, vlada malo interesovanje za srpsku književnu scenu, ona nije u toj meri referencijalno intrigantna (mada se i to menja), ali ima čitav niz autorki i autora koje vredi čitati. Evo i nepotpunog spiska: Laslo Blašković, Zoran Ćirić, Jelena Lengold, Mirjana Novaković, Igor Marojević, Ljiljana Ðurđić, Aleksandar Gatalica, Nemanja Mitrović, Mileta Prodanović, Vladan Matijević, Vladimir Pištalo, Vladimir Tasić, Jovica Aćin, Vule Žurić, Daniel Kovač, Nenad Jovanović, Mihajlo Spasojević, Enes Halilović, Saša Ilić, Borivoje Adašević, Milen Alempijević, Slobodan Tišma, Goran Petrović, Sreten Ugričić, Marija Ivanić, Ivan Potić, Sava Damjanov... (navedene su autorke i autori uglavnom mlađe srednje i srednje generacije)

Može li se reći da u Srbiji postoje određeni ljudi koji su na poziciji moći kad je književnost u pitanju?

Da, mada je ta moć uslovna. To su ljudi koji sede istovremeno u foteljama u Akademiji (ili se za to ozbiljno pripremaju), za fakultetskim skamijama, u izdavačkim kućama, u novinama na mestu kritičara, u raznim žirijima, organizacijama festivala itd. Otuda sukob interesa, nepotizam, oportunizam, a kad se tome doda ideološki konzervativizam i nacionalizam (naravno, nije prisutan kod svih, niti u podjednakoj meri), scena je zacementirana. Naravno, ima i alternativnih izdavača, neopredeljenih autsajdera, tu je i Beton ili odnedavno rubrika za kulturu dnevnog lista Danas (čiji je Beton dvonedeljni podlistak).

Beton je pokrenuo i svoju ediciju u kojoj je objavljena knjiga pod nazivom Srbija kao sprava s tekstovima prvotno objavljivanim u rubrici 'Mixer' koji preispituju srpsko književno nasljeđe. Kako je knjiga prošla kod kritike i čitateljstva i koji su daljnji planovi u toj ediciji?

Imali smo nekoliko promocija ove godine (Zrenjanin, Sombor, Užice, Nikšić), najavljeno je još nekoliko: Zagreb (Booksa), Forum Tomizza Umag, Budva... Na republičkom otkupu knjiga Srbija kao sprava je neočekivano dobro prošla: 101 matična biblioteka u Srbiji odlučila je da sa ponuđenog spiska uzme našu knjigu. Posle zajedničke knjige Srbija kao sprava pripremamo još dve u okviru iste edicije Beton, izdavač Dangraf, preduzeće koje izdaje dnevni list Danas. Jednu knjigu sagovornika ovog intervjua (t.j. mene), knjigu negativnih kritika, eseja, polemika i političkih komentara koja će imati podnaslov Izlaz iz Postmoderne i drugu Vreme smrti i razonode Tomislava Markovića, knjigu satira, parodija, angažovane poezije, oglasa, aforizama i drugih čuda.

Razgovarala Vanja Pavlović